Selamlar ustalar, sahadaki arkadaşlar! Fiber optik projelerinde, şartnamelerde veya elimizdeki power meter cihazının ekranında her gün gördüğümüz ama zaman zaman birbirine karıştırdığımız bazı kavramlar var. “Usta, cihazda -22 gördüm ama bu dB miydi yoksa dBm mi?”, “ORL değeri neden yükseliyor?”, “Attenuation hattı neden kesiyor?” gibi sorular sahada can yakar. Eğer bu terimlerin dilini çözemezseniz, körlemesine arıza arar, ek cihazıyla boşuna zaman kaybedersiniz.
Bu yazıda, getbilig.com farkıyla teorik ansiklopedik zırvalıkları bir kenara bırakıyoruz. Sahada ek yaparken, splitter başında ışık ölçerken işinize yarayacak gerçek fiber optik terimleri sözlüğünü açıyoruz. Gelin, şu kafa karıştıran terimleri usta işi masaya yatıralım.
dBm Nedir? Gücün Mutlak Karşılığı
Sahada power meter veya PON metre cihazını fiber kılın ucuna taktığınızda ekranda gördüğünüz o eksili ya da artılı değer (örneğin -20 dBm) mutlak güç seviyesidir. dBm, doğrudan 1 miliwatta (mW) oranlanmış mutlak bir güç birimidir. Yani lazer kaynağının (OLT tarafının) hattan ne kadar güçlü bir ışık bastığını veya ONT cihazının kapısına ne kadarlık bir ışık gücü ulaştığını doğrudan dBm ile ölçeriz.
dB Nedir? Sinyal Kaybının Bağıl Ölçüsü
İşte en çok karıştırılan yer burası: dBm bir güç birimiyken, dB (Desibel) sadece iki güç seviyesi arasındaki farkı, yani kaybı veya kazancı gösteren bağıl bir birimdir. Yani tek başına bir kılın ucundan “Bu hatta 3 dB ışık var” diyemezsiniz. Ancak “Bu ek yerinde ya da bu splitterda 3 dB kayıp var” diyebilirsiniz. Çıkış gücünden giriş gücünü çıkardığımızda elimizde kalan fark desibeldir (dB).
Sahada yaptığınız bir füzyon ekinin kalitesini ya da optik bölücülerin (splitter) ne kadar ışık sızdırdığını hep dB cinsinden hesaplarız. Doğru bir ışık bütçesi hesabı yapabilmek için hangi komponentin kaç dB loss (kayıp) getirdiğini adınız gibi bilmelisiniz.
ORL (Optical Return Loss) Nedir? SFP Katili Sinyal
Türkçesi Optik Geri Dönüş Kaybı olan ORL; lazer kaynağından çıkan ışığın, hat üzerindeki konnektörlerden, ek yerlerinden veya fiberdeki çatlaklardan geri yansıyarak kaynağa (SFP modülüne) geri dönmesidir. Işık ileri gitmek yerine geriye yansırsa, hem iletilen sinyali bozar hem de merkezdeki pahalı SFP modüllerini aşırı ısıtıp zamanla yakar.
ORL değeri desibel (dB) cinsinden ifade edilir ancak burada mantık terstir: ORL değerinin yüksek olması istenir. Çünkü ORL değeri, geri dönen sinyalin ana sinyale göre ne kadar zayıf olduğunu gösterir. Yani ORL 50 dB demek, geri dönen yansımanın çok çok az ve zararsız olduğunu anlatır. Eğer ORL değeriniz 20 dB’lere düşmüşse, lazerin gözüne ayna tutuyorsunuz demektir.
Attenuation, optik sinyalin (ışığın) fiber kablo içinde ilerlerken mesafeye bağlı olarak gücünü kaybetmesidir. dB/km (Kilometre başına desibel kayıp) olarak ölçülür. Işık, cam kılıfın içindeki mikroskobik safsızlıklar ve kablonun maruz kaldığı fiziksel stresler yüzünden yol aldıkça söner.
Zayıflama miktarı kullanılan ışığın dalga boyuna (wavelength) göre değişir. Telekomünikasyon sahasında en çok kullandığımız dalga boylarının zayıflama karakterleri şöyledir:
- 1310 nm: Genellikle GPON altyapılarda ONT’den OLT’ye (Upload) giden dalga boyudur. Kilometre başına yaklaşık 0.35 dB zayıflar. Fiziksel bükülmelere karşı 1550 nm’ye göre biraz daha dayanıklıdır.
- 1490 nm: OLT’den ONT’ye (Download) gelen ışık dalga boyudur. Kilometre başına zayıflaması ortalama 0.22 dB civarındadır.
- 1550 nm: Genellikle metro ethernet veya RF-Video aktarımlarında tercih edilir. Kilometre başına yaklaşık 0.20 dB ile en az zayıflayan dalga boyudur ancak kablo bükülmelerine (macro-bend) karşı aşırı hassastır.
Özetle dostlar; dBm hattaki ışığın saf gücü, dB hat elemanlarının getirdiği kayıp, ORL kaynağa geri dönen tehlikeli yansıma, Attenuation ise mesafenin ışığımızdan çaldığı bedeldir. Sahada bu terimleri bilerek ölçüm yaparsanız, arızayı gözünüz kapalı bulursunuz.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
1. Fiber optik hatta dBm ile dB arasındaki temel fark nedir?
Cevap: dBm hattaki ışığın mutlak gücünü (enerjisini) gösteren kesin bir ölçüdür ve power meter ile ölçülür (Örn: -20 dBm). dB ise iki nokta arasındaki güç farkını, yani hat elemanlarının, eklerin veya splitterların getirdiği sinyal kaybını (loss) ifade eden bağıl bir birimdir (Örn: Ek yeri kaybı 0.02 dB).
2. GPON internet altyapısında ideal dBm hat değeri kaç olmalıdır?
Cevap: Sahada sağlıklı bir GPON internet hizmeti için ONT cihazının girişindeki optik güç seviyesinin -15 dBm ile -25 dBm arasında olması istenir. Sinyal gücü -27 dBm seviyesine yaklaştığında internette paket kayıpları ve kopmalar başlar; -30 dBm civarında ise ONT cihazı tamamen LOS (kırmızı ışık) arızasına geçer.
3. ORL (Optik Geri Dönüş Kaybı) değeri neden yüksek olmalıdır?
Cevap: ORL, hattan lazere geri dönen zararlı yansımanın ana sinyale oranla ne kadar zayıflatıldığını gösterir. Değer ne kadar yüksekse (örn: 50 dB), geri dönen ışık o kadar az ve zararsız demektir. Eğer ORL değeri düşerse (örn: 20 dB), geri yansıma çok yüksek demektir ve bu durum merkezdeki SFP modüllerinin aşırı ısınarak bozulmasına yol açar.